योग आणि मानसिक आरोग्य

#माझ्यातली मी
#जागतिकयोगदिवस (२१/०६/२५)
#लेखस्पर्धा (शब्दसंख्या१०००)

योग आणि मानसिक आरोग्य

आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीमध्ये आपण शारीरिक आरोग्याची काहीशी काळजी घेत असलो तरी मानसिक आरोग्याकडे मात्र दुर्लक्ष होत आहे. सततचा ताण-तणाव, मोबाईल आणि सोशल मीडियाचा अति वापर, करिअरमधील स्पर्धा, अपेक्षांचा बडगा, एकटेपणा आणि संवादाचा अभाव यामुळे नैराश्य, चिंता, असुरक्षितता, झोपेचा अभाव, क्रोध, भावनिक थकवा अशा अनेक समस्या वाढत चालल्या आहेत. या सगळ्यांचा परिणाम थेट आपल्या मानसिक आरोग्यावर होतो. अशा परिस्थितीत आपले मन शांत, स्थिर आणि सुदृढ ठेवण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे — योग.
योग ही केवळ व्यायामाची पद्धत नाही, तर ती एक संपूर्ण जीवनशैली आहे. ती शरीर, मन आणि आत्मा यांच्यातील संतुलन साधते. ‘योग’ हा शब्द संस्कृत भाषेतील असून त्याचा अर्थ आहे “जोड” — शरीर, मन आणि आत्मा यांचा संगम. पतंजलींच्या योगसूत्रांनुसार, “योगः चित्तवृत्ती निरोधः” — म्हणजेच मनाच्या चंचल वृत्तींचा अटकाव करणे हेच योगाचे खरे उद्दिष्ट आहे. त्यांनी मांडलेला अष्टांग योग — यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी — या आठ पायऱ्यांमधून योग आपल्याला शारीरिक आरोग्याच्या पलीकडे, मानसिक आणि आध्यात्मिक आरोग्याच्या दिशेने घेऊन जातो.
आज संपूर्ण जग योग स्वीकारत आहे. योगाचा खरा अर्थ म्हणजे स्वतःकडे वळणं, अंतर्मुख होणं आणि शांत मन निर्माण करणं. मानसिक आरोग्य म्हणजे फक्त आजार न होणं नव्हे, तर आपल्या विचारांवर नियंत्रण ठेवणं, भावनांना समजून घेणं, परिस्थितींना समर्थपणे सामोरं जाणं, आणि आयुष्यात समतोल साधणं हे ही महत्त्वाचं आहे.
आपली जीवनशैलीच आज विविध मानसिक समस्यांना आमंत्रण देत आहे:
• नैराश्य – सततच्या अपयशाची भीती, अपेक्षा पूर्ण न होणं.
• चिंता – भविष्याबद्दलची अनिश्चितता आणि असुरक्षितता.
• झोपेचा अभाव – स्क्रीन टाइम आणि तणावामुळे पुरेशी झोप मिळत नाही.
• भावनिक थकवा – नात्यांमधील ताण-तणाव, संवादाचा अभाव.
• असुरक्षितता – सततची तुलना, सोशल मीडियाचा परिणाम, अपुरेपणाची भावना.
या समस्यांवर केवळ औषधोपचार पुरेसे नाहीत. गरज आहे ती — मूलगामी मानसिक शांती साधणारी पद्धत, जी योग आपल्याला सहजतेने देतो.
योगाचे मानसिक आरोग्यावर होणारे फायदे:-
1. तणाव कमी करतो:
प्राणायाम, शवासन, ध्यान यांसारख्या योगसाधनांमुळे मेंदूत ‘कॉर्टिसोल’ नावाचा तणाव हार्मोन कमी होतो. यामुळे मन शांत राहतं आणि मानसिक ताजेपणा टिकतो.
2. चिंता आणि नैराश्यावर नियंत्रण:
अनुलोम-विलोम, भ्रामरी प्राणायाम, ध्यान यामुळे मन:शांती निर्माण होते आणि सकारात्मक ऊर्जा वाढते. नैराश्याचे प्रमाणही घटते.
3. झोपेची गुणवत्ता सुधारते:
शवासन आणि योगनिद्रा या तंत्रांच्या माध्यमातून झोप नीट लागते, स्वप्नं कमी पडतात आणि मेंदूला विश्रांती मिळते.
4. आत्मभान आणि आत्मविश्वास वाढतो:
ध्यानाच्या नियमित सरावामुळे स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टी तयार होते. भावनिक समज वाढते आणि आत्मविश्वास बळकट होतो.
प्रभावी योगाभ्यास आणि मानसिक फायदे-
शवासन
पूर्ण विश्रांती, तणावमुक्ती
पद्मासन
एकाग्रता आणि स्थैर्य वाढवतो
अनुलोम-विलोम
श्वसन नियंत्रण, मनःशांती
भ्रामरी प्राणायाम
चिंता कमी करतो, मेंदूला विश्रांती
ध्यान
विचारांवर नियंत्रण, अंतर्मुखता
त्राटक
एकाग्रता वाढवतो, दृष्टिकोन स्पष्ट करतो
योगनिद्रा
मानसिक थकवा कमी करतो, झोप सुधारतो
अनेक आंतरराष्ट्रीय संशोधनांनी सिद्ध केलं आहे की योगाच्या नियमित सरावामुळे सेरोटोनिन, डोपामिन आणि ऑक्सिटोसिन यांसारखे “हॅप्पी हार्मोन्स” वाढतात. त्यामुळे आनंदाची भावना अधिक तीव्र होते. मेंदूतील Amygdala (भावनांचं केंद्र) आणि Prefrontal Cortex (निर्णय क्षमतेचं केंद्र) यांचं संतुलन सुधारतं, ज्यामुळे भावनांवर नियंत्रण ठेवणं आणि स्पष्ट विचार करणं सोपं होतं.
आज मानसिक आरोग्य ही केवळ वैयक्तिक नव्हे, तर सामाजिक जबाबदारीही बनली आहे. प्रत्येकाने आपल्या आयुष्यात योगाचा समावेश करणे ही काळाची गरज आहे. यासाठी काही ठोस पावलं उचलण्याची आवश्यकता आहे:
• शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये योगाचे वर्ग सुरू करणे.
• कार्यालयांमध्ये ‘वर्कप्लेस योगा’चे आयोजन.
• वृद्धांसाठी नियमित योगशिबिरं घेणं.
• महिलांसाठी विशेष योग प्रशिक्षण.
• किशोरवयीन मुलांना लहान वयातच योगाची सवय लावणं.
योग ही केवळ शारीरिक आरोग्याची साधना नाही, तर ती मानसिक स्थैर्य, सकारात्मकता आणि आत्मिक उन्नतीसाठीचा मार्ग आहे. जेव्हा आपण योग आपल्या दैनंदिन आयुष्याचा भाग बनवतो, तेव्हा आपण केवळ तणावमुक्त राहत नाही, तर स्वतःमध्ये एक शांत, जागरूक आणि आत्मविश्वासी व्यक्तिमत्त्व घडवतो.
आज संपूर्ण जग मानसिक आरोग्यावर भर देत आहे. अशा काळात भारताने आपल्या प्राचीन योगविद्येच्या माध्यमातून जगाला एक अमूल्य देणगी दिली आहे. आपण या ज्ञानाचा लाभ घेत, आपल्या आणि समाजाच्या आरोग्यासाठी पुढाकार घेणं गरजेचं आहे.
योग म्हणजे जीवनाची शिस्त, अंतर्मुखतेचा मार्ग आणि आत्मशांतीचं साधन.
योग करा, मन स्वस्थ ठेवा आणि आयुष्य भरभरून जगा!

प्रांजली डोरले