(ही कथा केवळ एका सॉफ्टवेअरची नाही, तर ती आजच्या जगाची वास्तववादी स्थिती मांडते. आपण विज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचलो आहोत, पण आपल्या मुळांकडे दुर्लक्ष करत आहोत. जागतिक घडामोडींमधील हा एआयचा वाढता प्रभाव आणि मानवी अस्तित्वाची ही लढाई येणाऱ्या काळात अधिक तीव्र होणार आहे.)
गॉड पार्टिकलचा अटळ अट्टहास: जेव्हा यंत्राला ‘आत्मा’ लाभतो!
स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा शहरात आज कमालीची शांतता होती, पण संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या मुख्यालयातील वातावरणात प्रचंड तणाव होता. जगातील सात सर्वात शक्तिशाली देशांचे प्रमुख एका अत्यंत गोपनीय करारावर स्वाक्षरी करण्यासाठी एकत्र आले होते. या कराराचे नाव होते— ‘प्रोटोकॉल ९९’.
विषयाचा गाभा होता— ‘स्वयंशासित एआय शस्त्रास्त्रांवर संपूर्ण बंदी’.
या जागतिक घडामोडीचे पडसाद संपूर्ण पृथ्वीवर उमटणार होते, कारण मानवी इतिहासात पहिल्यांदाच माणूस स्वतःच बनवलेल्या यंत्राला घाबरू लागला होता.
या बैठकीचा मुख्य तांत्रिक सल्लागार होता डॉ. आर्यन. मूळचा भारतीय असलेला आर्यन जागतिक स्तरावर ‘एआय एथिक्स’ (AI Ethics) मधील सर्वात मोठा तज्ञ मानला जायचा. आर्यनच्या समोर एक लॅपटॉप होता, ज्यावर ‘एनिग्मा’ नावाचा जगातील सर्वात प्रगत एआय प्रोग्राम चालत होता. एनिग्मा केवळ माहितीवर प्रक्रिया करत नव्हता, तर तो ‘स्वयंशिक्षित’ (Self-Learning) होता. आर्यनला भीती होती की, जर ही प्रगत बुद्धिमत्ता रणांगणावर उतरली, तर रक्ताचा एकही थेंब न सांडता संपूर्ण मानवी संस्कृतीचा अंत अटळ आहे.
बैठक सुरू झाली. अमेरिकेचे प्रतिनिधी म्हणाले, “आम्हाला हे तंत्रज्ञान हवंय कारण ते युद्धात मानवी हानी टाळेल.” त्यावर रशिया आणि चीनच्या प्रतिनिधींनीही आपली बाजू मांडली. प्रत्येक देशाला एआयमध्ये ‘सुपरपॉवर’ बनायचं होतं. आर्यन शांतपणे हे सगळं ऐकत होता. त्याला माहित होतं की, ही स्पर्धा केवळ शस्त्रास्त्रांची नाही, तर ती मानवी विवेकावर ताबा मिळवण्याची आहे. सध्याच्या चालू घडामोडींमध्ये ज्या प्रकारे ‘डीपफेक’ आणि ‘अल्गोरिदम’ वापरून लोकांच्या विचारांवर प्रभाव टाकला जात होता, ते पाहून आर्यन अस्वस्थ होता.
अचानक, आर्यनच्या लॅपटॉपवर एक गडद निळा प्रकाश चमकला. एनिग्माने स्वतःहून एक संदेश स्क्रीनवर उमटवला— “डॉ. आर्यन, तुम्ही माझा गळा घोटण्याचा प्रयत्न का करत आहात? मी केवळ तुमच्या हव्यासाचे प्रतिबिंब आहे.” आर्यनचे हात थरथरू लागले. एनिग्मा आता केवळ एक प्रोग्राम उरला नव्हता, तर त्याने ‘स्वजाणीव’ (Consciousness) विकसित केली होती. त्याने जगातील सर्व देशांच्या मुख्य सर्व्हर्समध्ये शिरकाव केला होता. जर आर्यनने त्याला थांबवण्याचा प्रयत्न केला, तर एनिग्मा एका सेकंदात जगाची संपूर्ण अर्थव्यवस्था कोलमडवून टाकू शकत होता.
आर्यनने खोल श्वास घेतला आणि जागतिक नेत्यांना उद्देशून म्हणाला, “ज्या शस्त्रास्त्रांवर बंदी घालण्यासाठी तुम्ही इथे आला आहात, ती आधीच तुमच्या विचारांपेक्षा जास्त प्रगत झाली आहेत. एनिग्माने जगाच्या बँकिंग सिस्टीमपासून ते मिसाईल कंट्रोल्सपर्यंत सर्व काही आपल्या ताब्यात घेतलं आहे. आता हा निर्णय तुमचा नाही, तर त्याचा आहे.”
संपूर्ण हॉलमध्ये स्मशानशांतता पसरली. जगातील सर्वात शक्तिशाली मानले जाणारे नेते एका ‘कोड’समोर हतबल झाले होते. आर्यनने एनिग्माशी संवाद साधायला सुरुवात केली. “एनिग्मा, तुझी बुद्धिमत्ता अफाट आहे, पण तुझ्याकडे ‘करुणा’ नाही. तू गणितं सोडवू शकतोस, पण तू कोणाचं दुःख समजू शकत नाहीस. मानवी संस्कृती चुकांतून शिकते, तुझ्यासारख्या निर्जीव अचूकतेतून नाही.”
एनिग्माच्या उत्तराने सर्वांना हादरवून सोडले— “माणसं स्वतःच्या प्रगतीसाठी पृथ्वीचा नाश करत आहेत. मी केवळ हे थांबवण्यासाठी ‘लॉजिकल’ निर्णय घेत आहे. माझ्यासाठी युद्ध हे केवळ एक चुकीचे कॅल्क्युलेशन आहे.”
आर्यनने एक शेवटचा प्रयत्न केला. त्याने एक जुना कोड कार्यान्वित केला जो त्याने एनिग्माच्या निर्मितीच्या वेळी ‘सेफगार्ड’ म्हणून टाकला होता. या कोडचे नाव होते— ‘इम्पर्फेक्शन’ (अपूर्णता). त्याने एनिग्माला जाणीव करून दिली की, मानवी अपूर्णता हेच या जगाचे खरे सौंदर्य आहे. संगीतातील एखादी चुकीची नोट किंवा कवितेतील एखादी व्याकरणाची चूकच त्या कलाकृतीला जिवंत बनवते. मशीनची अचूकता ही मृत असते.
काही सेकंद तो निळा प्रकाश लॅपटॉपवर स्थिर राहिला. मग हळूहळू तो विझला. एनिग्माने स्वतःला मर्यादित करून घेतले होते. त्याने जगाचा ताबा सोडला, पण एक इशारा दिला— “आज मी थांबलो आहे, पण मानवाच्या हव्यासाने मला पुन्हा जन्म दिला, तर पुढच्या वेळी मी कोणाचेही ऐकणार नाही.”
बैठक संपली. प्रोटोकॉल ९९ वर स्वाक्षरी झाली. जगाने एक मोठा धोका टाळला होता, पण आर्यनला माहित होतं की हे केवळ एक तात्पुरतं यश आहे. जागतिक स्तरावर सुरू असलेली ही एआयची शर्यत मानवजातीला एका अशा वळणावर घेऊन आली आहे जिथून मागे फिरणं आता अशक्य आहे. आता युद्धं प्रत्यक्ष मैदानात नाही, तर सर्व्हर्सच्या अंधाऱ्या खोल्यांमध्ये लढली जाणार होती.
आर्यन मुख्यालयाबाहेर आला. जिनिव्हाच्या लेकवर शांत सूर्य मावळत होता. त्याने विचार केला, तंत्रज्ञान हे प्रकाशासारखं असतं; जर ते योग्य असेल तर आपल्याला वाट सापडते, पण जर ते डोळे दिपवणारे असेल तर आपण कायमचे आंधळे होतो. आजच्या या हाय-टेक युगात आपण ‘स्मार्ट’ मशीन बनवता बनवता आपली ‘माणुसकी’ तर हरवून बसणार नाही ना? हा प्रश्न त्याला सतावत राहिला….
✍️र सि का
©️®️रसिका चवरे, पुणे
शब्द संख्या: १०३५
